بسیاری از میکروارگانیسم های موجود در استخرهای پرورش ماهی در صورت عدم استفاده از روش های موثر و مناسب جهت ضدعفونی و پاک سازی محیط و یا به علت وجود مواد آلی مانند کثافات، جلبکها و بقایای مدفوع قادرند با به کارگیری روشهای طبیعی مانند تولید هاگ به بقای خود ادامه دهند. بعضی از این میکروارگانیسم ها نیز قادرند چندین ماه حدت و قدرت بیماریزایی خود را حفظ نمایند. باکتریها جهت حفظ تعادل اکولوژیک خود اقدام به تشکیل لایه های میکروبی می نمایند و با استقرار در کف، دیواره استخرها و کانالهای آب قادرند خود را از شرایط سخت خارجی مانند اشعه ماوراء بنفش، عوامل شیمیائی و …  حفظ نمایند. ضدعفونی و گندزدایی استخرهای پرورش ماهی نه تنها از نقطه نظر پیشگیری از بروز مشکلات بهداشتی ضروری می باشد، بلکه باعث افزایش بهره وری و ارتقاء کیفیت تولیدات می گردد.

 

به طور کلی ضدعفونی، شامل مجموعه عملیاتی است که با هدف نابودی میکروارگانیسم های محیطی و کلیه عوامل بیماریزا صورت می گیرد. ضدعفونی باید باکتریها، ویروس ها، قارچها و انگلهای محیطی را به حدی برساند که تاثیر نامطلوب آنها روی سلامتی ماهیان به حداقل برسد. بنابراین لازم است که انواع میکروارگانیسم های مضر و بیماری زا برای آبزیان شناخته شود.

عوامل بیماری‌زا در ماهیان به طور کلی به چهار گروه تقسیم می‌شوند: عوامل ویروسی، عوامل میکروبی و باکتریایی، عوامل قارچی و جلبکی، و عوامل انگلی.

هر گروه از عوامل بیماری‌زا دارای نشانه‌های خاصی در ماهیان هستند به عبارت دیگر عوامل بیماری‌زا پس از پیشرفت، تغییراتی در رفتار ماهی ایجاد می‌کنند که اغلب با برخی نشانه‌های ظاهری همراه است.

از جمله تغییرات خاصی که ماهی مبتلا به بیماری از خود بروز می‌دهد، عبارت‌اند از: از دست دادن اشتها، پراکندگی غیر طبیعی در استخر مانند شنا در سطح آب، جمع شدن در کنار استخر یا جمع شدن در قسمت‌های ورودی و خروجی آب استخر، چرخیدن و از دست دادن تعادل، سست شدن و از دست دادن توانایی تحمل فشارهای عادی و… برخی از بیماری های شایع در صنعت آبزی پروری عبارتند از:

  • آئروموناس هیدروفیلا
  • کلومناریس
  • بیماری آب های سرد
  • بیماری باکتریایی آبشش
  • بیماری دهان قرمز
  • ویبریوزیس
  • پاستورولوزیس
  • فرونوکلوزیس
  • استرپتوکوکوزیس
  • بیماری VHS
  • بیماری IPN
  • بیماری IHN
  • بیماری ساپرولگنیوزیس
  • بیماری لکه سفید یا ایک
  • بیماری چرخش
  • diplomonadida
  • دیپلوستومیازیس یا کرم چشم
  • بیماری ناشی از تغییرات پی اچ آب
  • بیماری حباب گازی
  • بیماری های تغذیه ای و آفتاب سوختگی

 

برای از بین بردن میکروارگانیسم های مضر در صنعت آبزیان از روش های ضدعفونی مختلفی استفاده می شود که در ادامه بطور مفصل شرح داده می شوند.

 

انواع ضد عفونی کننده آبزیان 

در ضدعفونی مزارع پرورش ماهی سه دسته عوامل مکانیکی، طبیعی و شیمیائی دخالت دارند که مفصلا” درباره آنها بحث خواهد شد.

 

1-1- عوامل مکانیکی

اثر این عوامل بیشتر تسهیل در کار مواد ضدعفونی کننده می باشد و عبارت از جاروب نمودن، برس کشیدن، پاک کردن و زدودن کلیه جلبکها، کثافات و مواد باقیمانده در کف و دیواره های استخرها با استفاده از آب تحت فشار را شامل می شود.

 

1-2- عوامل طبیعی

در طبیعت عواملی وجود دارند که در از بین بردن میکروارگانیسم های بیماریزا دارای نقش بسزایی می باشند که مهمترین این عوامل نور خورشید می باشد. خاصیت ضدعفونی نور خورشید بواسطه داشتن اشعه ماوراء بنفش می باشد. باید توجه داشت که خاصیت از بین بردن میکروبها بوسیله نور سطحی بوده و بدین ترتیب اگر عوامل عفونت زا در زیر جلبکها و مواد چسبیده به کف و دیواره های استخرها قرار گیرند، تحت تاثیر نور از بین نخواهند رفت. اشعه ماوراء بنفش از طریق نور خورشید و از لامپهای تبخیر جیوه تولید می شود و با آسیب به DNA میکروارگانیسم ها موجب تخریب آنها می گردند. نقطه ضعف این سیستم این است که اشعه مزبور به پوست و چشمهای انسان نیز صدمه می رساند.

 

1-3- عوامل شیمیایی

ضدعفونی کننده های برپایه عوامل شیمیایی خود به چند دسته تقسیم می شوند:

 

1-قلیا ها : یون هیدروکسیل موجب از بین بردن بسیاری از باکتریها و ویروسها در pH بالای ۹ می گردد. هیدروکسید سدیم یا سود سوز آور یکی از ضدعفونی کننده های موثر است اما در تماس با پوست به شدت موجب سوزش می گردد. از دیگر مواد قلیایی هیدروکسید کلسیم است. این ماده دارای خاصیت ضدعفونی قوی است ولی بایستی در مخازن پوشیده قرار گیرد زیرا در مقابل هوا به جسم بی اثری تبدیل می گردد. خاصیت ضدعفونی آهک نیز در مورد شکل مقاوم میکروبها چندان قابل اطمینان نمی باشد.

 

 

2-هالوژنها : کلر برای ضدعفونی وسایل و تجهیزات مزرعه بکار میرود، اما با توجه به تخریب شبکه ها و جلوگیری از مرگ ماهیان می باید ابتدا خنثی و یا به حد کافی شستشو شود. کلر به صورت گاز، مایع یا جامد برای ضدعفونی کردن توریها، حوضچه ها و سایر ادوات تکثیر سالهاست که مورد استفاده قرار می گیرد. معمولا نمکهای هیپوکلریت نظیر هیپوکلریت کلسیم نیز به کار گرفته می شوند. از دیگر ترکیبات کلر، کلرآمین– تی است که جهت درمان انگلهای خارجی و به عنوان ضد عفونی کننده پوست در ماهیان بسیار با ارزش می باشد. ید نیز ماده ضدعفونی قوی است که در پزشکی و دامپزشکی دارای مصرف زیادی می باشد. امروزه از ترکیبات ید به صورت یدوفور (Povidone-iodine) استفاده می شود. مشکل این سیستم این است که به هر حال ضدعفونی سطوح تخمها از انتقال ویروس IPN که درون تخمهاست، جلوگیری نمی کند.

 

3-عوامل اکسید کننده: پراکسید هیدروژن (آب اکسیژنه) به عنوان یک اکسید کننده قوی جهت  ضدعفونی و استریل نمودن بکار می رود. پراکسید هیدروژن با تولید رادیکالهای آزاد هیدروکسیل به غشای لیپیدی، DNA و سایر اجزای اساسی سلول میکروارگانیسم ها آسیب رسانده و موجبات تخریب آنها را فراهم می نماید. محلول ۲% آن کشنده سریع باکتریها بوده و فاقد اثرات سمی برای انسان و محیط زیست می باشد.

 

4-آلدئید ها: آلدئید ها در برابر باکتریها و ویروسها و حتی اسپور باکتریها بسیار موثرند. فرم آلدئید به شکل گاز است که حدود ۳۷ تا ۴۰ در صد آن در آب حل می شود. محلول محتوی گاز بدین ترتیب بنام فرمالین یا محلول فرم آلدئید نامیده می شود. اگر فرم آلدئید در شرایط مناسب حرارت و رطوبت بکار برده شود، یک ماده ضدعفونی قوی است و محلول فوق به فلزات و رنگ اشیاء آسیبی نمی رساند. این ترکیبات ماندگاری کم داشته، سمی بوده و همچنین سبب کاهش اکسیژن محیط استخر می شوند. بعضی از موسسه های تحقیقاتی نشان داده اند که استنشاق گاز فرمالدئید در انسان ممکن است خطر سرطانزایی داشته باشد.

 

 

5-سورفاکتانت ها: فرمول شیمیایی این مواد بطور قابل ملاحظه ای تغییر پذیر است. این مواد کشش سطحی مایعات را کاهش می دهند، بدین ترتیب در صورت اختلاط با مایعات سبب انتشار بیشتر آنها روی سطوح می گردند. سورفاکتانت های کاتیونیک شامل ترکیبات آمونیوم چهارتایی هستند که علاوه بر خاصیت ضدعفونی برای نظافت و شستشو نیز بکار می روند. بعد از استفاده از این نوع ضدعفونی کننده ها به دلیل ضعف در عملکرد آنها می بایست از یک ضدعفونی کننده قوی تر نیز  استفاده گردد.

 

6-فلزات سنگین: فلزات سنگین کمتر در ضدعفونی دامپزشکی مصرف می شوند، اما مصرف بعضی از آنها گاهی سودمند است. جیوه آلی دارای خاصیت از بین برنده باکتریها و کپکها است و نیترات نقره در سوختگیها بکار می رود. نمکهای روی با خاصیت آنتی سپتیک ملایم و نمکهای مس برای جلوگیری از عفونت کاربرد دارند ولی ماهیان حتی به میزان کمی از املاح مس بسیار حساس می باشند.

 

 

7-رنگها: رنگها شامل تریپان قرمز، متیلن آبی و مالاشیت سبز بوده که از گذشته جهت مبارزه با میکروارگانیسم ها مورد مصرف قرار می گرفتند. رنگهای آکریدین مانند پروفلاوین و آمیناکرین به عنوان آنتی سپتیک هستند ولی دارای  فعالیت کند بوده و در برابر اسپور باکتریها غیرفعال هستند. نظر به سرطانزا بودن مالاشیت مصرف آن در کشور ممنوع شده است.

 

8-کلرید سدیم(نمک): برای درمان عفونتهای قارچی و انگلهای خارجی نمک بدون ید مورد استفاده قرار می گیرد و به میزان ۱ تا ۳ گرم در لیتر به صورت نامحدود و۲۲ گرم در لیتر به مدت ۳۰ دقیقه برای از بین بردن تک یاخته ها و قارچ توصیه می گردد.

 

 

9-پرمنگنات پتاسیم: پرمنگنات پتاسیم یک عامل اکسید کننده قوی می باشد، ضمن اینکه اکسیژن گازی آزاد نمی کند. بر باکتریها و قارچها اثر کشنده دارد ولی به دلیل احیا شدن سریع در حضور مواد آلی، زمان تاثیر آن کاهش می یابد و همچنین رنگ محلول پرمنگنات پتاسیم از صورتی مایل به بنفش به قهوه ای تغییر پیدا می کند.